مس؛ دومین فلز شناخته‌شده در تاریخ بشر

تاریخ استفاده از مس به حدود ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این فلز پس از طلا، دومین فلزی است که انسان آن را شناخت. نام انگلیسی آن، Copper، از واژه لاتین Cyprium گرفته شده که به معنای «فلز قبرسی» است.

مس در تحول تمدن بشری نقش مهمی داشته است. ترکیب مس با قلع، آلیاژ برنز را پدید آورد و عصر برنز را رقم زد؛ دوره‌ای که نقطه عطفی در تاریخ بشر به شمار می‌رود. در این مقاله ۴ معدن بزرگ مس ایران را از نظر موقعیت جغرافیایی، میزان ذخایر، عیار و پیشینه اکتشاف بررسی می‌کنیم.

کاربردهای فلز مس

مس به دلیل رسانایی عالی الکتریکی و حرارتی، شکل‌پذیری بالا و مقاومت در برابر خوردگی، در صنایع بسیاری کاربرد دارد:

• برق و الکترونیک: مس و آلیاژهای آن در صنایع برق، مکانیکی، متالورژی، فلزکاری و شیمیایی مصرف می‌شود.
• کشاورزی و حمل‌ونقل: از هواپیما و کامیون تا کشتی‌سازی از این فلز بهره می‌برند.
• صنایع نظامی: ساخت پوکه فشنگ و گلوله توپ از کاربردهای نظامی مس است.
• الکترومغناطیس: موتورها، ژنراتورها، ترانسفورماتورها، لوله‌های خلأ و لوله‌های اشعه کاتدی از مس استفاده می‌کنند.
• سایر کاربردها: اجاق مایکروویو، هدایت موج مایکروویو، سطوح بیواستاتیک در بیمارستان‌ها و تصفیه آب نیز از موارد مصرف آن هستند.

روش استخراج در معادن مس

در معادن مس معمولاً ابتدا با انفجار، سنگ معدن را از بستر جدا می‌کنند. سپس سنگ‌ها بر اساس نوع و عیار دسته‌بندی می‌شوند و هر دسته به کارخانه مخصوص خود می‌رود. در آنجا سنگ‌شکن اولیه آن‌ها را به قطعات کوچک‌تر تبدیل می‌کند.

۱. معدن مس سرچشمه؛ بزرگ‌ترین معدن مس ایران

موقعیت جغرافیایی

معدن مس سرچشمه در حدود ۵۰ کیلومتری رفسنجان و در ناحیه مرکزی رشته‌کوه زاگرس قرار دارد. این مجتمع یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌های صنعتی معدنی جهان و بزرگ‌ترین تولیدکننده مس ایران است.

بخش‌های تولیدی

مجتمع مس سرچشمه شامل واحدهای معدن، تغلیظ، ذوب، پالایشگاه، ریخته‌گری و لیچینگ است.

تاریخچه کشف و اکتشاف

این منطقه از دیرباز به دلیل آب‌های سبزرنگ (زنگاری) و رسوبات آبی‌رنگ سولفات مس در کف دره‌ها و جویبارها شناخته‌شده بود و این رسوبات هنوز هم در آبراهه‌های اطراف معدن دیده می‌شوند. کانسار را نخستین‌بار برادران رضایی در سال ۱۹۲۸ میلادی شناسایی کردند. سازمان زمین‌شناسی کشور در سال ۱۹۶۶ نخستین کارهای اکتشافی و پی‌جویی را انجام داد و پس از آن عملیات دقیق‌تر با حفاری‌هایی به طول ۱۲٬۰۰۰ متر ادامه یافت. فعالیت معدنکاری از سال ۱۳۴۵ با صدور پروانه اکتشاف به نام «شرکت سهامی معادن کرمان» آغاز شد.

۲. معدن مس سونگون؛ دومین تولیدکننده بزرگ مس ایران

موقعیت جغرافیایی

معدن مس سونگون در استان آذربایجان شرقی، در ۱۳۰ کیلومتری تبریز و ۳۰ کیلومتری ورزقان قرار دارد. این معدن در منطقه‌ای کوهستانی با ارتفاع متوسط ۲۰۰۰ متر از سطح دریا و در شمال غرب ایران بر روی کمربند جهانی مس واقع شده است.

ویژگی‌های زمین‌شناسی

کانسار سونگون به‌صورت توده نفوذی بر روی رشته‌کوه‌های قره‌داغ (ارسباران) شکل گرفته است. این رشته‌کوه‌ها با ۸۰ کیلومتر عرض، بخشی از کمربند آندزیتی آلپ-هیمالیا هستند. کانی‌سازی اصلی کانسار شامل مس و مولیبدن است.

تاریخچه اکتشاف

عملیات اکتشافی با روش‌ها و تجهیزات نوین از سال ۱۳۲۵ آغاز شد و تا سال ۱۳۵۶ ادامه یافت. در همان سال، کارشناسان زمین‌شناسی وجود ذخایر مس پورفیری را تأیید کردند. در سال ۱۳۷۰ نیز بر پایه عملیات اکتشافی، ژئوشیمیایی و ژئوفیزیکی شرکت‌های اولنگ و ایتوک، وجود آنومالی‌های قوی مس و مولیبدن قطعی شد. مطالعات امکان‌پذیری مقدماتی هم در سال ۱۳۷۰ توسط شرکت SNC کانادا و در سال ۱۳۷۴ توسط شرکت ایتوک انجام گرفت.

۳. معدن مس قلعه‌زری؛ عیار بالا در حاشیه کویر لوت

موقعیت جغرافیایی

معدن مس قلعه‌زری در ۱۸۰ کیلومتری بیرجند و در حاشیه شمالی کویر لوت قرار دارد. به دلیل ارتفاع و موقعیت منطقه، زمستان‌های آن بسیار سخت و تابستان‌هایش بسیار گرم و خشک است.

تاریخچه

اکتشاف در این معدن از سال ۱۳۴۵ شروع شد. سپس با تأسیس شرکت میناکان و مشارکت شرکت‌های ژاپنی، توسعه و احداث آن ادامه یافت. این همکاری تا سال ۱۳۷۱ برقرار بود و پس از آن، معدن توسط بنیاد اداره می‌شود.

ویژگی شاخص

ذخایر قلعه‌زری حدود یک میلیون تن برآورد می‌شود و اکتشافات هنوز ادامه دارد. با وجود ذخایر کمتر نسبت به سه معدن دیگر، عیار مس، طلا و نقره در این معدن بسیار بالا و قابل توجه است.

۴. معدن مس میدوک

موقعیت جغرافیایی

معدن میدوک در ۴۲ کیلومتری شمال شرقی شهر بابک در استان کرمان و در فاصله ۱۳۲ کیلومتری شمال غرب معدن سرچشمه قرار دارد. نام قدیمی آن «لاچاه» بود که به سبب نزدیکی به روستای میدوک تغییر کرد. این معدن نیز بر روی کمربند جهانی مس قرار دارد؛ کمربندی که از صربستان تا پاکستان امتداد دارد.

جمع‌بندی

۴ معدن بزرگ مس ایران یعنی سرچشمه، سونگون، قلعه‌زری و میدوک، نقش مهمی در تأمین مس مورد نیاز صنایع کشور دارند. سرچشمه از نظر تولید در صدر است، سونگون با ذخایر عظیم و فلزات همراه جایگاه دوم را دارد، قلعه‌زری با عیار بالا شاخص است و میدوک نیز از معادن مهم استان کرمان به شمار می‌رود.

برای آشنایی با جدیدترین مطالب، اطلاعات تخصصی و مقالات کاربردی، مجله روت‌کالا را دنبال کنید و دانش خود را در حوزه ماشین‌آلات و قطعات راهسازی به‌روز نگه دارید. برای اطلاعات بیشتر درباره دنیای ماشین‌آلات راهسازی و خرید انواع قطعات یدکی، به سایت روت کالا مراجعه کنید. گروه پشتیبان روت کالا همیشه پاسخگوی شماست.