پمپ هیدرولیک قلب سیستم هیدرولیک بیل مکانیکی است. روغن تحت فشار از همین پمپ به جک‌ها و موتورهای دستگاه می‌رسد و هر افت عملکردی در آن، خیلی زود خودش را در کند شدن بوم، ضعیف شدن باکت و توقف‌های پرهزینه نشان می‌دهد. خبر خوب این است که پمپ هیدرولیک معمولاً یک‌شبه خراب نمی‌شود؛ قبل از خرابی کامل، نشانه‌هایی می‌فرستد که اگر به‌موقع دیده شوند، به‌جای تعویض کل پمپ، با تعویض روتاری گروپ یا رفع یک ایراد ساده در مدار، مشکل حل می‌شود.
در این راهنما نشانه‌های اصلی خرابی پمپ هیدرولیک، دلیل هر نشانه، بررسی‌های ساده‌ای که خودتان می‌توانید انجام دهید و نقطه‌ای که دیگر تعویض قطعه اجتناب‌ناپذیر است را مرور می‌کنیم.
نشانه‌های خرابی پمپ هیدرولیک
۱. صدای غیرعادی؛ اولین و مهم‌ترین نشانه
به صدای پمپ گوش دهید؛ نوع صدا، نوع ایراد را لو می‌دهد:
- ناله یا جیغ با فرکانس بالا معمولاً نشانه کاویتاسیون است. کاویتاسیون وقتی رخ می‌دهد که در سمت مکش پمپ، روغن کافی به پمپ نمی‌رسد؛ حباب‌های بخار و هوای آزادشده از روغن در سمت فشار منفجر می‌شوند و سطح قطعات داخلی پمپ را می‌خورند. ادامه کار در این وضعیت، به سطوح روتاری گروپ آسیب دائمی می‌زند.
- صدای قل‌قل و نامنظم، شبیه غلتیدن سنگ‌ریزه در روغن، نشانه ورود هوا به مدار است؛ یعنی پمپ از جایی هوا می‌کشد. کف کردن روغن داخل مخزن هم همین موضوع را تأیید می‌کند.
- صدای ساییدگی فلزی، تق‌تق یا کوبش معمولاً یعنی سایش مکانیکی داخلی شروع شده است؛ براده و ذرات فلزی در مدار می‌چرخند و باید هرچه سریع‌تر علت را پیدا کرد.
۲. افت قدرت و کند شدن حرکات دستگاه
اگر بوم و باکت زیر بار ضعیف شده‌اند، حرکات دستگاه کند شده یا جک‌ها مثل قبل پاسخ نمی‌دهند، یکی از محتمل‌ترین دلایل نشتی داخلی پمپ است. وقتی لقی بین قطعات روتاری گروپ بر اثر سایش زیاد شود، بخشی از روغن به‌جای رفتن به سمت جک‌ها، داخل خود پمپ برمی‌گردد؛ فشار و دبی خروجی افت می‌کند و دستگاه «جان» سابق را ندارد.
۳. داغ شدن بیش از حد روغن هیدرولیک
دمای کاری معمول بیشتر سیستم‌های هیدرولیک حدود ۴۵ تا ۶۰ درجه سانتی‌گراد است. داغ شدن مداوم روغن بالای این محدوده، هم نشانه ایراد است و هم خودش ایراد تازه می‌سازد: گرمای زیاد روغن را اکسید می‌کند و رسوب و لجن حاصل از آن، فیلترها و شیرها را می‌گیرد. نشتی داخلی پمپ، گرفتگی خنک‌کن روغن، کم شدن سطح روغن و نشتی‌های خارجی مدار، از دلایل رایج بالا رفتن دما هستند. اگر سطح روغن بر اثر نشتی آن‌قدر پایین بیاید که ظرفیت مدار کم شود، سیستم باز هم داغ‌تر می‌شود و چرخه خرابی تندتر می‌چرخد.
۴. کف کردن روغن و پایین بودن سطح روغن در مخزن
کف روی روغن داخل مخزن، نشانه کلاسیک ورود هواست. سطح پایین روغن، نشتی در مسیر مکش، شل بودن اتصالات سمت مکش و خرابی کاسه‌نمد شفت پمپ، راه‌های اصلی ورود هوا به مدارند. یک آزمون ساده که در راهنمای فنی سازنده هم آمده است: روی نقاط مشکوک به نشتی هوا در مسیر مکش، روغن بمالید؛ اگر صدای پمپ به‌طور محسوس تغییر کرد، نشتی هوا را پیدا کرده‌اید.
۵. تغییر رنگ، بو و دیده شدن براده در روغن
نمونه‌ای از روغن را بررسی کنید. تیره شدن غیرعادی، بوی سوختگی، کدر شدن (نشانه ورود آب) و از همه مهم‌تر دیده شدن براده و ذرات فلزی در روغن یا روی فیلتر، یعنی سایش داخلی در حال پیشرفت است. ذرات فلزی در مدار مثل سمباده عمل می‌کنند و سایش روتاری گروپ و بقیه قطعات دقیق را چند برابر می‌کنند.
۶. نشتی روغن و لرزش
نشتی خارجی از اتصالات، شیلنگ‌ها و آب‌بندهای پمپ را دست‌کم نگیرید؛ هم سطح روغن را پایین می‌آورد و راه هوا را باز می‌کند، هم نشانه فرسودگی آب‌بندهاست. لرزش غیرعادی بدنه پمپ هم معمولاً همراه کاویتاسیون یا سایش داخلی دیده می‌شود و هشداری است که نباید نادیده گرفته شود.
دلایل اصلی خرابی پمپ هیدرولیک
- آلودگی روغن؛ ذرات خاک و براده فلز، آب و هوا، سه آلودگی اصلی روغن‌اند و بخش بزرگی از خرابی‌های هیدرولیک از همین‌جا شروع می‌شود. آلودگی از دور درپوش مخزن، منفذ هواکش، مسیرهای مکش و نشتی‌ها وارد مدار می‌شود.
- کاویتاسیون؛ گرسنگی روغن در سمت مکش، به دلیل فیلتر یا صافی مکش گرفته، سطح پایین روغن، غلظت نامناسب روغن (به‌خصوص در هوای سرد) یا ایراد در مسیر مکش.
- ورود هوا به مدار؛ سطح پایین روغن، نشتی مسیر مکش و کاسه‌نمد شفت فرسوده.
- فیلتر گرفته؛ فیلتری که به‌موقع تعویض نشود به حالت بای‌پس می‌رود و روغن کثیف بدون تصفیه در مدار می‌چرخد.
- روغن نامناسب یا مخلوط کردن روغن‌ها؛ روغن با گرید و گران‌روی نامتناسب با دستگاه، یا مخلوط کردن دو روغن متفاوت، روان‌کاری قطعات دقیق پمپ را مختل می‌کند. هیچ‌وقت روغن‌ها را با هم مخلوط نکنید؛ هنگام تعویض یا سرریز، دقیقاً همان برند و همان گرید قبلی را استفاده کنید.
- سایش طبیعی روتاری گروپ؛ بعد از هزاران ساعت کار، سایش سطوح داخلی اجتناب‌ناپذیر است؛ اما آلودگی و کاویتاسیون این مسیر را چند برابر سریع‌تر می‌کنند.
بررسی‌های ساده قبل از باز کردن پمپ
قبل از این‌که سراغ تعویض قطعه بروید، این بررسی‌های ساده را به ترتیب انجام دهید؛ بسیاری از «خرابی‌های پمپ» در واقع از همین موارد ساده‌اند:
- سطح روغن را بررسی کنید و اگر کم است، با همان روغن قبلی (همان برند و گرید) و با ظرف تمیز سرریز کنید.
- درپوش مخزن، فیلتر هواکش و صافی پرکن را تمیز و سالم نگه دارید؛ همین نقاط، دروازه ورود آلودگی به مدارند.
- فیلتر هیدرولیک و نشانگر آن را چک کنید؛ فیلتر گرفته هم کاویتاسیون می‌سازد و هم روغن کثیف را به مدار برمی‌گرداند.
- شیلنگ‌ها و اتصالات، مخصوصاً مسیر مکش، را از نظر نشتی روغن و نشتی هوا بررسی کنید.
- دمای سیستم را در حین کار زیر نظر بگیرید و از تمیز بودن خنک‌کن روغن مطمئن شوید.
- داخل مخزن را نگاه کنید: کف روی روغن یعنی هوا در مدار است.
- به صدای پمپ گوش دهید: جیغ پیوسته یعنی کاویتاسیون و قل‌قل نامنظم یعنی کشیدن هوا.
- نمونه روغن را از نظر رنگ، بو و براده بررسی کنید. برای دستگاه‌های حساس، آنالیز دوره‌ای روغن بهترین هشدار زودهنگام است؛ آزمایشگاه قبل از این‌که سایش به خرابی برسد، بالا رفتن ذرات فلزی را نشان می‌دهد.
چه زمانی تعویض قطعه لازم است؟
- اگر صدای غیرعادی با رفع نشتی هوا، تعویض فیلتر و تنظیم سطح روغن از بین رفت، پمپ سالم است و فقط شرایط مدار ایراد داشته است.
- اگر افت فشار و کندی دستگاه با مدار سالم ادامه دارد، معمولاً سایش به روتاری گروپ رسیده است. در بیشتر پمپ‌های هیدرولیک بیل مکانیکی و لودر، تعویض روتاری گروپ (مجموعه چرخان داخلی پمپ) کافی است و لازم نیست کل پمپ عوض شود؛ به شرطی که بدنه و سطوح نشیمن پمپ آسیب ندیده باشند. روتاری گروپ‌های پمپ‌های پرکاربرد مثل سری A10VSO و پمپ‌های کوماتسو، هیوندای و کاترپیلار را می‌توانید در دسته هیدرولیک روت‌کالا ببینید؛ نمونه‌اش روتاری گروپ پمپ هیدرولیک A10VSO28.
- اگر بدنه پمپ ترک خورده، شفت آسیب دیده یا سایش به سطوح اصلی رسیده است، تعویض کامل پمپ هیدرولیک انتخاب درست است.
- اگر علائم شبیه افت قدرت از سمت جک‌هاست (جک زیر بار پایین می‌آید یا نشتی از دور راد دارد)، مشکل معمولاً از سیل‌های جک است، نه پمپ؛ در این حالت تعویض سیل‌کیت و کیت تعمیری جک مشکل را حل می‌کند و نیازی به دست‌کاری پمپ نیست.
نکته مهم: کار کردن طولانی با پمپی که کاویتاسیون دارد یا براده تولید می‌کند، خرابی را از یک روتاری گروپ به کل مدار می‌رساند؛ براده وارد شیر کنترل و جک‌ها می‌شود و هزینه نهایی چند برابر می‌شود. تشخیص زودهنگام، ارزان‌ترین تعمیر است.
پیشگیری؛ ارزان‌تر از هر تعویضی
- فیلتر هیدرولیک را قبل از این‌که به حالت بای‌پس برسد تعویض کنید.
- روغن را تمیز نگه دارید: نگهداری در محل سربسته، ظرف اختصاصی و تمیز برای سرریز، و تمیز کردن دور درپوش قبل از باز کردن آن.
- روغن‌ها را هرگز مخلوط نکنید و از گرید توصیه‌شده سازنده دستگاه استفاده کنید.
- سطح روغن و دمای سیستم را در بازدیدهای هفتگی کنترل کنید.
- برای دستگاه‌های اصلی ناوگان، آنالیز روغن را حداقل سالی یک بار انجام دهید.
جمع‌بندی
بیشتر خرابی‌های پمپ هیدرولیک با سه چیز شروع می‌شوند: روغن آلوده، کاویتاسیون و ورود هوا. صدای پمپ، دمای روغن، کف مخزن و رنگ روغن، چهار نشانه‌ای هستند که بدون هیچ ابزاری در دسترس شما هستند. اگر به نقطه تعویض رسیدید، برای پیدا کردن پمپ هیدرولیک، روتاری گروپ یا سیل‌کیت و کیت تعمیری مدل دستگاهتان، شماره فنی قطعه را در واتساپ روت‌کالا به شماره 09121503486 بفرستید تا دقیق‌ترین تطابق برای مدل دستگاه شما بررسی شود.
این راهنما بر اساس راهنمای فنی «نگهداری و مراقبت از سیستم هیدرولیک» شرکت ExxonMobil (Mobil Industrial) تهیه شده است. روت‌کالا فروشنده قطعات یدکی ماشین‌آلات راهسازی است؛ تشخیص نهایی و باز و بست قطعات بر عهده تعمیرکار دستگاه شماست.